40 lat działalności oddziału TWK w Rzeszowie

Polskie Towarzystwo Walki z Kalectwem powstało 9 marca 1960 roku. Głównymi twórcami i założycielami byli: prof. dr Aleksander Hulek, prof. dr med. Wiktor Dega i prof. dr med. Marian Weiss. 
Ówczesny sekretarz generalny Zarządu Głównego TWK dr hab. Aleksander Hulek, rodak ziemi rzeszowskiej, od kilku lat zbiegał o powstanie Oddziału TWK w Rzeszowie. W pierwszym miesiącu objęcia prze zemnie  stanowiska w b. Wojewódzkim Związku Spółdzielni Inwalidów w Rzeszowie otrzymałem od prezesa Romana Mazurka  prośbę nawiązania kontaktu z dr. A. Hulkiem z Ministerstwa Zdrowia i Opieki Społecznej w Warszawie. W rezultacie moich działań organizacyjnych  18 maja 1967 roku odbyło się w Szpitalu Wojewódzkim w Rzeszowie przy ul. Szopena zebranie założycielskie Oddziału Wojewódzkiego Polskiego Towarzystwa Walki z Kalectwem. Wybrano Zarząd:
Prezesem Zarządu został mgr Stanisław Śliwiński, kierownik Oddziału Zawodowej Rehabilitacji Inwalidów w Wydziale Zdrowia i Opieki Społecznej WRN.
Zastępcą prezesa – dr med. Władysław Wizimirski, ordynator Oddziału Reumatologii Szpitala Wojewódzkiego.
Zastępcą prezesa – mgr Henryk Waszkowski , z-ca prezesa ds. rehabilitacji i samorządu w Wojewódzkim Związku Spółdzielni Inwalidów.
Sekretarzem – Stanisław Oliwa, sekretarz Rady Okręgu z Polskiego Związku Głuchych.
Skarbnikiem – Kazimierz Barszczak, główny księgowy w Wojewódzkim Związku Spółdzielni Inwalidów.
Członkami Zarządu: mgr Eugeniusz Jandziś, rehabilitant w Szpitalu Wojewódzkim, mgr Stanisław Kozdraś, dyrektor Biura Zarządu Okręgu Towarzystwa Przyjaciół Dzieci, Henryk Litwin, prezes Zarządu Okręgu Polskiego Związku Niewidomych.
Od 12.06.1969 r. prezesem Zarządu Oddziału był dr med. Mieczysław Koczan, ordynator Oddziału Ortopedii Szpitala Wojewódzkiego. Funkcję te sprawował do 24.05.1973 r. Po nim funkcję tę przez 31 lat pełnił Henryk Waszkowski. Od 18 maja 2004 r. prezesem Zarządu Oddziału jest dr n. med. Janusz Cwanek.
Od początku powstania Oddziału TWK obsługę Biura Oddziału sprawował Wojewódzki, a następnie Regionalny Związek Spółdzielni Inwalidów, ponosząc koszty utrzymania do roku 1990.
Podobnie jak w kraju, TWK w Rzeszowie, miało charakter społeczno naukowy, interdyscyplinarny, dotyczący wszystkich przejawów życia wynikających z niepełnosprawności. W działalności naszego Oddziału znaleśli się lekarze, psycholodzy, prawnicy, rehabilitanci, pracownicy spółdzielczości inwalidów, pielęgniarki, nauczyciele i sami niepełnosprawni.
W działalności Rzeszowskiego Oddziału warto podkreślić pionierską rolę w zakresie organizowania i prowadzenia różnych form działalności prowadzących do łagodzenia skutków inwalidztwa i związanych z jego profilaktyką. Byliśmy pierwszymi organizatorami kolonii zdrowotnych dla dzieci chorych na cukrzycę i ze skrzywieniem kręgosłupa. Zajmowaliśmy się propagowaniem i organizacją zakładów i stanowisk pracy chronionej. Działalność Oddziału opierała się na pracy w sekcjach, zespołach problemowych i kołach.
Jedną z najstarszych i najliczniejszych była Sekcja Fizjoterapii, której przewodniczył mgr Eugeniusz Jandziś od 1967 r. Sekcja prowadziła badania w szkołach, ujawniając liczne skrzywienia kręgosłupa i płaskostopie. Duże znaczenie miała szeroko prowadzona działalność dydaktyczna i propagatorska, której efektem było podnoszenie fachowej wiedzy magistrów wychowania fizycznego oraz duża liczba usprawnionych osób niepełnosprawnych.
Od chwili założenia Oddziału działała Sekcja Medyczna, przekształcona w 1981 r. w Zespół Medyczny. Sekcji tej przewodniczył  dr med. Władysław Wizimirski, a po jego śmierci dr med. Jerzy Patroś. Działalność tej sekcji, a potem zespołu polegała głównie na szkoleniu lekarzy i konsultacji niepełnosprawnych w zakresie usprawnienia leczniczego.  W szkoleniu lekarzy i w udzielaniu konsultacji szczególną rolę spełniały wizyty członków naczelnych władz TWK, prof. dr. med. Stanisława Grochmala,, konsultanta krajowego ds. neurologii i prof. dr. med. Adama Pąchalskiego z Krakowa.
Znaczącym osiągnięciem Zespołu Medycznego było prowadzenie (1991-1995) „Rehabilitacji domowej” dla osób po udarze mózgu, chorych na stwardnienie rozsiane i innych złożonych schorzeniach. Zespół  rehabilitacyjny – lekarz, psycholog, rehabilitant przeprowadzał serię ćwiczeń oraz udzielał wskazówek i porad rodzinie w zakresie ciągłości i dalszej rehabilitacji.
Od 1967 do 1990 istniała Sekcja Rehabilitacji Zawodowej, której przewodniczył  Henryk Waszkowski. Działalność Sekcji opierała się na pracownikach służb rehabilitacyjno-socjalnych w 20 spółdzielniach inwalidów zrzeszonych w Regionalnym Związku Spółdzielni Inwalidów. Przy współpracy z Zakładem Badawczym Centralnego Związku Spółdzielni Inwalidów w Warszawie, pod kierunkiem prof. A. Hulka podjęto badania nad adaptacją zawodową osób niepełnosprawnych, zatrudnionych w spółdzielniach inwalidów. Co dwa lata organizowano wystawy sprzętu rehabilitacyjnego połączone z instruktażem użytkowania oraz warunkami nabycia.
W 1979 roku powstała Sekcja Informacji, której przewodniczyła Elżbieta Kolano redaktor „Nowin”. Dużą aktywność wykazywała red. Krystyna Sokołowicz- Skalska z rzeszowskiego radia.  Działalność Sekcji odegrała znaczącą rolę w propagowaniu problemów osób niepełnosprawnych oraz celów i zadań Stowarzyszenia.
Od grudnia 1981 r. do września 1995 r. działał Ośrodek Informacji dla Osób Niepełnosprawnych z telefonem zaufania. Zapotrzebowanie na te formę było bardzo duże, w szczególności w sprawach orzecznictwa ZUS, turnusów rehabilitacyjnych, wyjątkowo trudnej sytuacji życiowej, problemów psychicznych, mieszkaniowych i innych.
Od 2006 roku Oddział prowadzi bardziej profesjonalną formę informacji po przez Punkty Informacyjne w biurze Oddziału i w Kole Terenowym TWK w Brzostku. Działalność informacyjna prowadzona jest w ramach realizowanego projektu z Europejskiego Funduszu Społecznego Działania 1.4 Integracja Zawodowa i Społeczna Osób Niepełnosprawnych pod nazwą „Centrum Aktywizacji Zawodowej i Społecznej Osób Niepełnosprawnych”. Głównym celem projektu jest pomoc w aktywnym poszukiwaniu pracy na otwartym rynku pracy. Natomiast w punktach informacyjnych odbywają się spotkania informacyjno-doradcze dla ośmioosobowych grup warsztatowych ze specjalistami: doradcą zawodowym, psychologiem i informatykiem oraz dyżury. W ramach działalności Centrum udzielane są bezpłatne porady prawne dla osób poszkodowanych w wypadkach komunikacyjnych i dla osób niepełnosprawnych, którzy pragną uzyskać informację z zakresu rehabilitacji zawodowej i społecznej.
Od maja 2006 r. Oddział uczestniczy w krajowym projekcie  EQUAL – ZORON  prowadząc, jeden z dziesięciu w TWK, Klub Aktywnych Zawodowo Osób Niepełnosprawnych. Klub współpracuje z trzema przedsiębiorstwami w Rzeszowie, Sędziszowie i Łańcucie biorącymi udział w projekcie w zakresie ułatwiania wchodzenia i powrotu osób niepełnosprawnych na otwarty rynek pracy. Klub prowadzi przysposobienie osób niepełnosprawnych do pracy. Kierownikiem wyróżniającego się Klubu jest Katarzyna Kędzior.
Od 1982 działał Zespół Psychologiczno-Pedagogiczny pod kierunkiem prof. dr. Józefa Sowy. Główną formą pracy Zespołu była działalność rehabilitacyjno – szkoleniowa, udzielanie pomocy psychologicznej zgłaszającym się niepełnosprawnym, prowadzenie treningów autogennych w Klubach SM i EPI, opiniowanie wniosków na turnusy rehabilitacyjne, pomoc w podjęciu nauki zawodu oraz w sytuacjach załamania psychicznego.
W latach 1983-1987 działał „Klub Otwartych Serc”, skupiający młodzież niepełnosprawną na wózkach. Kłopoty z przemieszczaniem się , zaopatrzeniem w wózki, w protezy oraz bariery architektoniczne i integracyjne stanowiły główną motywację wyodrębnienia się w strukturze Oddziału nowej formy działania. Młodzież uznała, że dotychczasowe okazjonalne spotkania są niewystarczające. Członkowie Klubu w każdy czwartek spotykali się z tzw. „ciekawymi ludśmi”, tj. lekarzami, aktorami, artystami, poetami, dziennikarzami i innymi. Z ich inicjatywy w 1985 r. Oddział zorganizował ogólnopolską wystawę malarstwa i rześby osób niepełnosprawnych.
W latach 1982-1987 wspólnie z Automobilklubem Rzeszowskim organizowaliśmy rajdy samochodowe dla osób niepełnosprawnych. Komandorem rajdów był Stanisław Bukała. Program rajdu obejmował jazdę nawigacyjną dwuosobowych załóg oraz próby sprawnościowe. Trasa wiodła przez urocze Pogórze Dynowskie, a próby sprawnościowe odbywały się na placu obok WSK-PZL w Rzeszowie. Rajdy przeważnie były dwudniowe, z nocną jazdą, kończyły się wręczeniem nagród, z pośród których najcenniejszą były talony na 20 litrów benzyny.  Imprezy kończyły się wspólnym ogniskiem.
Z inicjatywy ówczesnego wiceprezesa Zarządu Oddziału TWK dr. med. Andrzeja Kwolka 4 czerwca 1986 r. powstał Klub Chorych na stwardnienie rozsiane
-SM.  Klubowi przewodniczyli: inż. Stanisław Habaj do 1991 r., przez kolejny rok prezesem był Antoni Szymański, a od września 1992 r. inż. Teresa Gajdek. Był to najliczniejszy klub w Oddziale. W szczytowym okresie działalności, skupiał ponad 200 osób. Siłą przyciągającą do Klubu, nawet z miejscowości oddalonych od Rzeszowa ponad 60 km były wykłady z zakresu wiedzy o SM, praktycznej nauki wykonywania ćwiczeń usprawniających i właściwego żywienia oraz wymiana doświadczeń w zmaganiu się ze swoją chorobą. Członkowie Klubu chorujący od dłuższego czasu pomagają nowym członkom w opanowaniu sytuacji stresowej, kryzysowej, jaką jest pojawienie się tak ciężkiej choroby. Były wieczory poezji, piosenki i humoru, wycieczki i pielgrzymki do Krakowa, Częstochowy, Lichenia, Niepokalanowa, Kazimierza i innych miejscowości. W 1998 r. z  części członków Klubu SM TWK powstało Rzeszowskie Stowarzyszenie Osób Chorych na Stwardnienie Rozsiane. Klubem SM TWK kieruje od 1998 r. Bogusław Wróbel. Spotkania odbywają się raz w miesiącu.
Dla kilkunastu osób chorych na SM Oddział udostępniał konto bankowe na zakup Interferonu i innych kosztownych leków oraz rehabilitację.
Od 1989 r. działa Sekcja Prawników w składzie: mecenas Władysław Sojka, sędzia mgr Zenon Cypryś, mgr Jerzy Draganik, nieżyjący sędzia Jerzy Kosiorowski i sędzia Jan Cieślikiewicz. Zespół udzielał porad prawnych, przygotowywał projekty umów, regulaminów, zmian w statucie i w przygotowaniu innych dokumentów prawnych.
We wrześniu 1993 r. powstał Klub Chorych na Padaczkę, zwany klubem EPI. Idea powstania Klubu EPI była  reakcją sporej grupy osób chorych na padaczkę, którzy zapragnęli, podobnie jak chorzy na   SM mieć własny  Klub. Od początku jego  założenia niezmordowaną i troskliwą opiekunką jest Wandzia Kwolek. Członkowie Klubu spotykają się we wtorki, a w programie są spotkania z lekarzami, psychologami, wykłady na temat praktycznych zachowań, jak przewidzieć i zmniejszyć liczbę ataków. Zajęcia wyciszające, uspokajające, muzykoterapia, robótki ręczne i inne. Dobrą formą działalności Klubu stały się wycieczki turystyczne, wspólne wyjścia do teatru i filharmonii oraz spotkania z dietetykami połączone z praktycznym przygotowaniem posiłku.    
W latach dziewięćdziesiątych wyposażyliśmy członków naszego Klubu w bransoletki z napisem „Epilepsja”, które chronią osoby z padaczką przed niewłaściwą interwencją policji i innych osób oraz są pomocne w udzieleniu szybkiej i prawidłowej pomocy.
W 1993 roku podjęliśmy, jako pierwsi w tej części Polski, organizację turnusów rehabilitacyjnych z nauką mowy przełykowej dla osób po onkologicznej operacji krtani. Największe efekty i największą liczbę laryngektomowanych, którym turnusy przywróciły mowę, osiągnęliśmy w Sanatorium „Stomil” w Rymanowie Zdroju,  tj. do czasu przejęcia spraw turnusowych przez PCPR (1998).
Oddział zakupił trzy sztuczne krtanie, które wypożycza z okazji okolicznościowych sytuacji rodzinnych (wesele itp.). Jest to elektroniczny  pomocnik  w mówieniu, którego zaletą jest nadanie mowie brzmienia bardziej naturalnego niż tradycyjne przyrządy monotoniczne. Mimo reklamowanych zalet tego urządzenia, fachowcy polecają bardziej praktyczną i tanią naukę mowy przełykowej.
W latach 1994-1998 współpracowaliśmy z Głównym Koordynatorem Turnusów Rehabilitacyjnych w Katowicach. Pełniliśmy funkcję Przedstawiciela Koordynatora w województwach: krośnieńskim, przemyskim i rzeszowskim, zajmując się doradztwem i pomocą w opracowaniu programu turnusu, właściwym doborem kadry oraz obiektu.
Jedną z cech wyróżniających działalność Oddziału TWK w Rzeszowie była organizacja naukowych sympozjów i konferencji ogólnopolskich. Jak przystało na stowarzyszenie naukowo  społeczne, zorganizowaliśmy następujące konferencje:

Realizując statutowy cel naszego Stowarzyszenia, zakładający krzewienie w społeczeństwie wiedzy o osobach niepełnosprawnych i włączanie ich w nurt życia społecznego, podjęliśmy przygotowanie serii wydawnictw pod hasłem  „Poznać, zrozumieć, pomóc”.
W czerwcu 2002 r. opublikowaliśmy dla rodziców i nauczycieli „Diagnozę i stymulację rozwoju dziecka z mózgowym porażeniem dziecięcym”, której autorami były dr Marzena Rorat i mgr Anna Ciechanowska. W 2003 r. wydaliśmy książkę  „Chory z zaburzeniami odżywiania – anoreksja i bulimia psychiczna” autorstwa prof. dr med. Bożeny Grochmal- Bach i dr M. Rorat.
Warto za autorkami przypomnieć, że liczba dzieci z zaburzeniami jadłowstrętu szybko rośnie, aż 20% zachorowań kończy się śmiercią,  a 10% osiąga wskaśnik samobójstw.
W 2005 r. wydaliśmy dwie pozycje: „Proces rehabilitacji” prof. dr. Józefa Sowy i „Rehabilitacja i zatrudnienie osób niepełnosprawnych na otwartym rynku pracy’. Raport z badań zrealizowanych w ramach  Rządowego Programu Działań na Rzecz Osób Niepełnosprawnych i ich Integracji ze Społeczeństwem pod redakcją Jerzego Mikulskiego i Adama Kurzynowskiego.
Stowarzyszenie od lat organizuje Ogólnopolski Wyścig Osób Niepełnosprawnych na Wózkach im. Prof. A. Hulka. W ubiegłym roku odbyła się X edycja tego wyścigu, w którym wzięło udział 67 niepełnosprawnych z całej Polski. W czasie imprezy promowana jest akcja bezpiecznej, bezwypadkowej jazdy, pod hasłem „Piłeś – nie jedś’, „Mniej wypadków – mniej niepełnosprawnych”.
Za sprawą Henryka Waszkowskiego, który był współzałożycielem i prezesem Międzyspółdzielnianego Ogniska Kultury Fizycznej Inwalidów, przekształconego w Zrzeszenie Sportowe Inwalidów „Start”, od 1967 roku istniała ścisła współpraca i działalność z Oddziałem TWK. W 1990 kiedy załamał się system finansowania działalności sportowej Oddział TWK sprawował obsługę administracyjną ZSI „Start”. Dzięki pomocy finansowej TWK nie doszło do likwidacji tego zrzeszenia.
W szczególności trzeba podkreślić pomoc finansową Oddziału TWK w zakupie wózków do koszykówki, finansowania  treningów dla pływaków, organizowanie wspólnych imprez rekreacyjnych,  sportowych, integracyjnych.
Z ciekawszych imprez integracyjnych o zasięgu ogólnopolskim, wymienić należy TELE LATO na ZJAWIE w Polańczyku,  organizowaną wspólnie z Przedsiębiorstwem Sanatoryjno-Turystycznym „Stomil” w  Rymanowie Zdroju. W czasie imprezy były występy zespołów osób niepełnosprawnych, pokaz szermierki na wózkach, pływanie oraz udział w ratownictwie wodnym. Można było wziąć udział w konkursach i zabawach, a także posłuchać znanych solistów (Wodecki, Flinta).
Efektywne działanie zarówno TWK i  Zrzeszenia „Start” było możliwe dzięki istnieniu systemu współpracy i finansowania w trójkącie: Centralny Związek Spółdzielni Inwalidów w Warszawie , Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Walki z Kalectwem i Zrzeszenie Sportowe Spółdzielczości Pracy „Start”. Warto w tym miejscu podkreślić rolę b. Regionalnego Związku Spółdzielni Inwalidów w Rzeszowie w zakresie finansowania działalności Oddziału TWK ( do 1990 r.).
Dofinansowanie przeznaczano na konkretne przedsięwzięcia, m.in. na organizację sympozjów, wydawnictwa, przeglądy amatorskich zespołów artystycznych itp. Procedura dofinansowania była prosta, wniosek i preliminarz.

Jak wspomniałem wcześniej nie byłoby osiągnięć TWK bez dobrze funkcjonującego systemu finansowego Spółdzielczości Inwalidów i rzetelnych zasad współpracy. Trwały one do 1990 r.  W 1991 powstał Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, o powołanie którego TWK  wnioskowało jeszcze w latach siedemdziesiątych w wystąpieniach prezesa ZG TWK prof. W. Degi oraz we wniosku z Ogólnopolskiego Sympozjum w Rzeszowie z 10.10.1987 r. do Sejmu, parlamentarzystów i Ministerstwa Zdrowia i Opieki Społecznej: „Przyśpieszyć starania o utworzenie Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, który służyłby dofinansowaniu specjalnych miejsc pracy, zaopatrzeniu w sprzęt rehabilitacyjny oraz finansowaniu kosztów turnusów rehabilitacyjnych”.
Wielu spraw nie można byłoby zrealizować bez pomocy PFRON, ludzi dobrej woli, wielkich społeczników, spółdzielni inwalidów, zakładów pracy chronionej i instytucji. Wymienić tu należy  Cukierniczą Spółdzielnie Inwalidów  „Roksana” w Strzyżowie, Dziewiarską Spółdzielnię „Rena” w Rzeszowie, Międzywojewódzką Usługową Spółdzielnię Inwalidów, firmę ORTO-RES i wiele innych zakładów i firm.
Czterdzieści lat to dużo w działalności  Oddziału TWK, ale ciągle mało dla trudnych i skomplikowanych problemów osób niepełnosprawnych, których sytuacja jest wyjątkowo ciężka. Rząd likwiduje „Państwo socjalne”, a przecież nie zaznaliśmy dobrodziejstw szwedzkiego, czy duńskiego systemu „socjalnego”.
Na zakończenie, z okazji Jubileuszu bardzo serdecznie dziękuję wszystkim członkom założycielom, członkom kolejnych Zarządów, Komisji Rewizyjnych, zespołów problemowych, klubów,  członkom wspierającym działalność naszego Oddziału TWK, ludziom wielkiego serca za bezinteresowną pracę i ogromne zaangażowanie na rzecz naszego Stowarzyszenia oraz wszystkim, którzy przyczynili się do jego osiągnięć. Jednocześnie w imieniu Zarządu Głównego TWK w Warszawie składam serdeczne gratulację z okazji tak pięknego Jubileuszu.

Jeszcze raz pięknie dziękuję i życzę dalszych sukcesów w służbie osób niepełnosprawnych Rzeszowskiego Oddziału TWK.

Rzeszów, 14 czerwca 2007 r.                                                Henryk Waszkowski